ما صخرهها، سنگها،کوهستانها، دریاها و ستارهها، رودخانهها، بیابانها و فسیلهای باقیمانده از حیوانات قدیمی را داریم که کتابهایی نانوشته از روزگاران قدیم زمین هستند. ما، فسیلهارا داریم. زمینی که حالا با گذاشتن مرزهایی توسط ما انسانها، تقسیم بندی شده و هر قسمت از آن با داشتن جغرافیایی خاص، به روزگار گذشته بر آن افتخار میکند، در روزگار پیش از تاریخ مرزی نداشته و قلمرو وسیع جانوران فراوانی بوده که با آسودگی بر آن قدم میزده اند.
سرزمین ما، در آن روزگار چه وضعیتی داشته است و چه جانورانی بر آن زندگی میکردهاند.
فسیلهای 15 تا 50 میلیون سالهای که در زنجان به دست آمدهاند، منبعی ارزشمند برای رمزگشایی از اعماق ناشناخته و نانوشتۀ تاریخ طبیعی زمین است.
برای ورق زدن این کتاب نانوشته و اطلاع بیشتر از چند و چون این فسیلها از مهندس «بهنام پرداختی»، کارشناس ارشد زمین شناسی کمک گرفتیم تا از اسرار فسیلها آگاه بشویم:
آقای مهندس! بگذارید از این پرسش کلیدی آغاز کنیم؛ فسیل چیست؟
- سنگواره یا فسیل در واقع باقیمانده کانی شده آثار موجودات زنده است. اجساد و بقایای موجودات زنده که میتواند تنه درختان، استخوان و یا آثار و مواد به جامانده از آنها نظیر فضولات، تخمها(آثار طبیعى) و اثر لانهها، آشیانهها، رد پاها (آثار مصنوعى) را شامل مىشود.
وقتی اجساد موجودات در محلهای خاصی مثل باتلاقها و دریاهای کم عمق قرار میگیرند، رسوبهایی روی آنها ترسیم و محیطی به وجود میآید که از فساد سریع آنها جلوگیری میکند. محیطی که اکسیژن کم، نبود شرایط لازم برای رشد و نمو باکتریهای تجزیه کننده مواد آلی و همچنین نبود موجودات زنده که از مردار یا لاشه جانوران و گیاهان تغذیه کنند.
فسیلها چه اهمیتی در زمینشناسی دارند؟
زمینشناسان از فسیلها در بحث دیرینهشناسی و تعیین سن طبقات زمین استفاده میکنند. فسیلها معرف شرایط محیطی جغرافیای دیرینه بوده و در این مورد اطلاعات با ارزشی را در اختیار دانشمندان قرار میدهند. بیشتر فسیلها از سیلیکات، کربنات کلسیم و برخی از انواع سولفاتها ترکیب شده با مواد آلی تشکیل شدهاند. آنها تحت تأثیرگرما، فشار، ترکیبات سیال اطرافشان و دیگر عوامل که خصوصیت سنگهای رسوبی را بعد از اینکه رسوب میکنند تغییر میدهند، قرار دارند؛ بنابراین فسیلها شاخصهای حساس تغییر حرارت و ابزارهای قدرتمندی برای پیشبینی ذخیره زایشی هیدروکربنها هستند. همه این عنوانها اطلاعاتی اساسی در تجزیه و تحلیل تعیین سن طبقات زمین، حوزههای رسوبی و اکتشاف زغال سنگ، نفت و گاز که جلوه گر باقیماندههای زندگی قدیم هستند، شرکت دارند.
فرآیند فسیل شدن چطور اتفاق میافتد؟
- فسیل شدن همان سنگشدگی است. در فسیل شدگی در واقع قالب موجود زنده مشاهده میشود که ترکیبات معدنی به مرور جایگزین اجزای بدن جاندار میشوند، به طوری که وقتی جانور در سطحی قرار گرفت رسوبات روی آن را گرفته و به خاطر وجود شرایط عدم فساد سریع موجود، به مرور محلولها و رسوبات با تجزیه شدن جسد جایگزین مواد تشکیلدهنده گیاه یا جانور میشوند.این مواد میتواند شامل سیلیکا، کلسیم، سولفات و... باشند که نوع ترکیبات بستگی به محیط تشکیل فسیل دارد. موجودات و جانورانی بیشتر قابلیت فسیل شدن دارند که اولاً در آن محیط، فساد صورت نگیرد و ثانیاً بدنشان شامل قسمتهای سخت مثل دندان و استخوان باشد.
فسیل های زنجان هم از همین جنس هستند؟
- بله. فسیل در استان زنجان بیشتر در قسمت کوههای جنوبی زنجان، ماهنشان، منطقه ایجرود، نوکیان و بندرگاه منطقه طارم و شناط ابهر کشف و قابل مشاهده است. همین امر موجب شده زنجان به عنوان بزرگترین سایت فسیل کشور محسوب شود و همچنین رتبه نخست کشف فسيل در ايران را به خود اختصاص دهد. شاید یکی از دلایل این امر پیچیدگیها و تنوع بالای سازندهای مختلف زمین شناسی مربوط به دوران مختلف زمین شناختی در استان میباشد. وجود سازندهای مربوط به حوزههای رسوبی و همینطور دریاهای کم در استان شرایط مساعد تشکیل فسیل در گذشتههای دور زمین شناختی در منطقه نشانگر است. رخسارههای مختلفی از این سازندها در منطقه زنجان قابل مشاهده و بررسی هستند که نمونه آن وجود فسیل آمونیت (صدف حلزونی) در شهرستان ماهنشان است که محل زندگی آنها در آبهای آزاد، دریاهای قدیمی و تقریباً در ته دریا میباشد.
یعنی 15 میلیون سال پیش فقط همین زیستمندان در منطقه زنجان حضور داشتهاند؟
- ببینید در کاوشهای زمینشناسی انجام شده در زنجان حدود دو هزار قطعه فسیل با قدمت 23 میلیون سال پیش (آئوسن) و 50 میلیون سال پیش(میوسن) کشف شده که کیسهتنان، اسفنجها، بیمهرگان، دو کفهایها و خار پوستها از جمله فسیلهای کشف شده در حفاریهای شهرستان ایجرود هستند.
به عنوان نمونه خدمت خوانندگان صفحه زندگی عرض کنم، در سازند سرخ بالایی در روستای مشمپا(غرب استان زنجان) آثار ردپای پرندگان یافت شده است. این آثار اغلب به شکل قالب برجسته در سطح زیرین لایهها حفظ شدهاند. گونه ردپای اردکی، بیشترین فراوانی را دارند و سایر ردپاها مربوط به پرندگان سه انگشتی پنجهرو هستند و از فراوانی اندکی برخوردار میباشند. به عنوان مثال این موضوع میتواند نشان دهنده وضعیت جغرافیایی و اقلیم منطقه در 10 تا 15 میلیون سال پیش باشد که خود حاکی از یک محیط خشک و حاشیه حوضهای بوده که به طور دورهای به زیر آب رفته است؛ همچنین میتوان نوع پرندگانی را که در چند میلیون سال پیش در اینجا زیست داشتهاند، تعیین کرد.
مختصر اینکه جوامع جانوری فسیل شده مراغه، از پستانداران اكوسیستمهای استپی و علفزاری بوده و فسیلهای یافت شده در آن شامل انواع آنتیلوپ و گاوسانان، زرافه، گربهها و ببر دندان خنجری است. در این منطقه از خانواده كفتار دو جنس تشخیص داده شده و از خانواده اسب حداقل سه گونه از جنس هیپاریون در رسوبات قاره ای پلیوسن یافت شده است. منطقه فسیلی مراغه به علت داشتن فسیل علفخواران بزرگی چون ماستودونت و دینوتریوم از خانواده فیلها، كرگدن و نخستیها از شهرت جهانی برخوردار است. طی حفاری و مطالعات فسیل شناسی آثار فسیلی باارزشی چون فسیل عاج ماستودونت، آرواره بالایی كرگدن، جمجمه گوشتخواران، دندان و آرواره اسبها، آرواره زرافه و فسیل دندان یك انسان ریخت اولیه كه احتمالاً از گونه «انسان راست قامت» بوده با یك میلیون سال قدمت یافت شده است.
نظر شما